سرو

مقاله :
منابع طبیعی یعنی منابع خدادادی و زیست محیطی پیرامون انسان مثل آب ،هوا ،خاک ،جنگل ها و تمام منابع معدنی  که خدای متعال برای انسان آفریده وبه او اجازه و قدرت  استفاده بخشیده است . تخریب آنها مستقیم یا غیر مستقیم زندگی تمام انسانها را تحت  تاثیر قرار داده و با به هم ریختگی چرخه طبیعت مسائل و مشکلات نوظهور  در حیات انسانپدید آورده است .

مسائل زیست محیطی از تحلیل رفتگی منابع طبیعی به علت بهره برداری باسرعت و به مقدار بسیار زیاد از طبیعت بوجود می آید  که بقای زندگی انسان را به خطر می اندازد. رشد فن آوری کشاورزی و تکنولوژیکی و انفجار جمعیت و محدودیت منابع طبیعی باعث تخریب شدید منابع و مواد موجود در محیط زندگی انسان شده است.یکی از عوامل اصلی ویرانی زیست محیطی در اقتصاد های رو به توسعه ، فقر  شدید روستائیان است.که آنهارا ناچار می سازد،به چرای بی ضابطه دام ها در مراتع ، کشت و زرع در کوهپایه و تپه ها ، استفاده  بی رویه از جنگل برای مصارف دام و انسان بپردازند. یک تحقیق جهانی از طرف سازمان ملل نشان می دهد که فرسایش خاک در پنج دهه  پس از سال 1945به حدود دو میلیارد هکتار یا 17%کل ناحیه قابل دنیا کشت دنیا رسیده است که 80%آن بخاطر جنگل زدایی و بقیه به بهره برداری بیش از حد ،چرای بی رویه دامهای روستایی و فعالیت های کشاورزی و صنعتی است. تقریبا همه ی دولت هابرای تنظیم فعالیت های یک جامعه  قوانینی را وضع میکنند تا چگونگی فرآیند تولید را مشخص سازند.اعلان مقررات مربوط به رعایت ضوابط زیست محیطی صاحبان کالاها را وادار به رعایت نظم میکند که این عمل باعث تحمیل هزینه های مقررات محیط زیست و کاهش خطر برای مردم می شود.یعنی اینکه دولت ها بعنوان نماینده  جامعه مالیات و هزینه هایی را وضع میکنند تا صاحبان کارخانه ها آن ها را به مردم بپردازند و با این عمل قانون گذار هدفمند، صنایع را به سمتی هدایت می کند  که تخریب کمتری به منابع طبیعی و محیط زیست بزنند تابدین نحو بتوانند اصل تعادل را بین منابع طبیعی و نیاز های انسانی برقرار سازند.

.

نگرش انسان غربی به منابع طبیعی :

در فرهنگ غرب به لحاظ مبنای فکری آنان یعنی ارضاء هرچه بیشتر حس کامجویی و تنوع طلبی بشر رویکرد مصرف گرایی حاکم هست. در فلسفه فکری آنان ارضاء غرایز  بشر حد یقفی ندارد. از این رو هر چقدر انسانها را مصرف گراتر تربیت کنند،چرخهای اقتصادی کارخانه های آنها راحت تر و سریع تر می چرخند و روز به روز گسترش پیدا می کنند و در نتیجه فروش آن ها بالا میرود و با بالا رفتن فروش آنها پول زیادی نصیبشان می شود.بنابراین به هر نحوی سعی در ایجاد  رقایت برای  حرص و ولع انسان و رواج مصرف گرایی هر چه بیشترهستند.

 تفکر مصرف گرایی بصورت مستقیم و غیر مستقیم منابع طبیعی را که یک موهبت خدادادی و متعلق به تمام اهل زمین و نسل آینده بشر  است  را بصورت بسیار بی رحمانه ای از بین می برد و اگر تخریب محیط زیست با این سرعت دوام پیدا کند و راهکار های قانونی محکمی برای حفظ منابع طبیعی از طرف کشور های مختلف وضع و اجرا نشود،بشر در سالهای نه چندان دور با بحران زیست محیطی حاد و کمبود شدید منابع طبیعی مواجه خواهد شد.روی دیگر این سکه مصرف گرایی مفرط،این است که آنها برای تامین مواد اولیه به سراغ کشور های ضعیف می روند و عملا دست به چیاول منابع خدادادی و طبیعی انها زده و مواد معدنی و طبیعی انها را به صورت خام می خرند وبا تکنولوژی مدرن خود این مواد خام را فراوری کرده و چندین نوع کالا ساخته و دوباره به  مردم همان کشور های غارت شده به قیمت های بالاتری  می فروشند بر این اساس یکی از عمده دلایل تخریب هایبسیار گسترده چند دهه ی اخیر منابع طبیعی ناشی از همین ترویج فلسفه مصرف گرایی غربی بوده است.

نگرش اسلام به منابع طبیعی :

در دیدگاه اسلام تمام خلقت یک موهبت الهی است . انسان خلیفه الله و اشرف مخلوقات است و به او قدرت تسخیر و تسلط و استفاده از منابع طبیعی خدادادی از طرف خدای متعال داده شده است.(الله الذی سخر لکم البحر (جاثیه،12)و آیات 12(وسخر لکم الیل و النهار و...) و 14 سوره نحل ...، ولی این نوع تسلط و بهره برداری نمیتواند به صورت  مطلق باشد. یعنی انسان مجاز به استفاده بی حد و حصر نیست.و نمی تواند هر انگونه که منافع شخصی و حرص و طمع اوخواست از منابع طبیعی استفاده کند .

خداوند انسان را خلیفه ی خویش در زمین معرفی نموده است :«...انی جاعل فی الارض خلیفه...»(بقره،30) و این یعنی اینکه در بهره برداری و عمران آن باید از مقام جانشینی خود سوءاستفاده نکند و با به هم زدن اصل مهم تعادل زیستی و طبیعی به طبیعت تجاوز و تعدی نکند. چرا که خدای متعال میزان و اندازه ی همه مخلوقات را بصورت دقیق معین و چار چوب آنها را مشخص کرده است "انا کل شئ خلقناه بقدر...قمر49" و به بیان عمیق حضرت علی(ع)در خطبه76 نهج البلاغه :"قدر ما خلق حکم تقدیره...فلم یتعد حدود منزلته"آنچنان سنجیده تقدیر هر مخلوق را تدبیر نموده که هیچ یک نمی توانند از حدود مشخص خود تعدی نمایند. بر این اساس بهم زدن چرخه و زنجیره طبیعی حیات و بهم زدن اصل مهم تعادل حیات باعث به وجود آمدن مسائل و مشکلات زیست محیطی بسیار خواهد شد.

از اینرو باید برای طبیعت احترام قائل شد و با اصل عدالت و و اخلاق و دین و مذهب حرص نامحدود بشر مهار گردد.وگرنه به وسیله خودش به هلاکت می افتد ( ولا تلقوا بایدیکم ال التهلکه ... بقره / 195)یعنی اینکه اسلام بر خلاف نگاه صرفا سود جویانه به طبیعت و به دور از آینده نگری ، تبلیغ و ترویج مصرف گرایی نامحدود را ضد ارزش دانسته که نه تنها باعث نابودی طبیعت ، بلکه سبب سرخوردگی و تباهی روح انسانها هم می شود.

 بر این اساس آموزه های  اسلام  انسان را از هر گونه اعتداء و اسراف و تبذیر نهی می کند . خدای متعال در قرآن کریم می فرماید ( ولا تعتدوا ان الله لا یحب المعتدین ...بقره / 195 )مرحوم علامه طباطبایی صاحب تفسیر گرانقدر المیزان می فرماید : بعضی مفسرین مراد از اعتداء را تجاوز از حد اعتدال دانسته که در استفاده از نعمت های حلال و استفاده از آنها نباید اسراف ودر حقیقت تجاوز  کرد .  همین رویکرد در آیه ای دیگر آمده ( کلوا و اشربوا و لاتسرفوا ... )صراحتا از اسراف و تبذیرآن هم در استفاده از نعمت های حلال نهی می کند.

 اسلام انسان را نه تنها در برابر دیگران بلکه حتی در برابر حیوانات و طبیعت مسئول دانسته است.پیامبر اکرم (ص)بر حرمت نهادن بر زمین تاکید و آنرا به منزله ی مادری که انسان از آن ارتزاق می نماید معرفی نموده اند که از اعمال نیک و بد انسان نیز خبر می دهند؛( تحفظوا من الارض فانها امکم و انه لیس من احد عامل علیها خیرا او شرا الا و هی مخبره به).نهج الفصاحه ،ص226)از جمله اموری که زمین از آن خبر خواهد داد کیفیت بهره وری و حفاظت انسان از عناصر و منابع آن است.

 قانونگذار قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با استفاده از آموزه های قرآن کریم و سنت نبی اکرم(ص)در اصل پنجاهم در زمینه ی حفظ محیط زیست مقرر نموده است: در جمهوری اسلامی حفظ محیط زیست که نسل امروز و نسل های بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند وظیفه ی عمومی تلقی کرده "و در بند 6 اصل 43 قانون اساسی اسراف و تبذیر را نهی کرده است. از این رو فعالیت های اقتصادی که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند،هم از نظر قانون مصوب و هم از سوی شرع و هم از سوی اخلاق و عقلانیت حتی

عقل  ابزاری  ممنوع است.

بر خلاف بینش مصرف گرایانه غریبها به طبیعت که آن را منجمد تمام و ماده بی شعور میدانند .اسلام آن را هوشمند و غایت مند معرفی نموده به همین دلیل طبیعت هوشمند حتما در برابر تجاوز های بشر حریص کنونی به عرصه منابع طبیعی  ،عکس العمل نشان داده و قهرش را برای تنبیه انسان متجاوز و از خود راضی به او نشان خواهد داد. حال که چنین است همگان مسئول محافظت از طبیعت و همگان شریک خطرات و زیانها و آسیب هایش می باشیم.

اسلام اعتقاد به هدفمندی خلقت ،هدفمندی اقتصاد یعنی زهد و قناعت در مصرف و تلاش و توسعه تولید را به عنوان یکی از ویژگی های عمومی اقتصاد جامعه اسلامی معرفی می کند.و در موارد مختلف صراحتا اسراف و تبذیر را نهی و بر قناعت و صرفه جویی (استفاده بهینه) تاکید نموده است. که  یکی از مهم ترین راهکار های موثر برای حفاظت از منابع طبیعی است ، چرا که اگر جلوی زیاده خواهی های سیری ناپذیر انسان حریص کنونی گرفته نشود، منابع و مواد موجود در طبیعت به دست انسان متکاثر از بین میرود و آینده بشر به خطر خواهد افتاد. براین اساس راه حل اساسی اسلام برای حفظ منابع طبیعی تصحیح بینش و نگرش انسان نسبت به طبیعت و انسان و جهان است.   

لذا برای داشتن محیطی سالم برای زندگی خود و نسلهای بعدی با توجه به آسیب های  بالقوه و بالفعل وارده برطبیعت پیرامون خود به ناچار باید همه مدیران بخشهای دولتی و خصوصی و مردم استان با همکاریهای متقابل با روشهای علمی و آزموده شده درایران و سایر نقاط جهان که ذیلا برخی از آنها می آید مجدانه اقدام نمایند.  

 راهکارها و پیشنهادها :

1-اصلاح بینش و نگرش عمومی نسبت به منابع طبیعی مطابق الگوی اسلامی و آموزه های دینی و اخلاقی

2-آموزش عمومی و فرهنگ سازی برای حفظ منابع طبیعی به وسیله رسانه های عمومی دیداری و شنیداری و سایت هاو مدارس و مساجد و سایر تریبونهای تاثیر گذار ...

3- اجبار به استقرا ر کارخانه ها و صنایع در بیرون شهرها با داشتن پیوست های اجباری زیست محیطی از سوی ادارات مسئول

 4– هدف گذاری واقعی متولیان امور مثل ادارات محیط زیست ، منابع طبیعی ،صنایع و معادن، جهاد کشاورزی و ،شهرداریها ، و ... برای جلوگیری از فرسایش خاک و چراگاههاو مراتع  به نحوی که هر سال شاهد کاهش پله ای تخریب ها  و  بهبود اوضاع باشیم .

5- اجرای بازیافت زباله های خانگی و کاهش مصرف کاغذ در ادارات و شرکت ها و بانکهابا استفاده از تکنولوژی های نوین

6- اجبار به استفاده از ظروف یکبار مصرف سلولزی با منشاء گیاهی در رستورانها و مراسم های عمومی و...

7- رعایت استانداردهای قانونی ملی و بین المللی در خصوص صنایع و کارخانه ها و حمایت های قانونی برای حفظ محیط زیست 

نتیجه گیری :

با بررسی وضعیت اقلیمی شهرها و آلودگیهای آب و هوا و خاک و تخریب محیط زیست به این نکته رهنمون شدیم که ریشه این همه تخریبهای گسترده و افتادن در دام حرص و طمع سیری ناپذیر بشر مدرن امروزی  به بینش و نگرش انسان کنونی برمی گردد. آنجا که  خود را چیره بر طبیعت یافته وبر اصل تعادل حیات با تعدی و تجاوز تاخته است.و  باترویج و  توسعه فرهنگ مصرفی چرخه طبیعی طبیعت را به شکل بی رحمانه ای دگرگون ساخته وهمین باعث شده   که  ترمیم هوشمندانه طبیعت  آسیب یافته است .  ومردم  جهان با انواع فجایع زیست محیطی و طوفانها و بیماریهای ناشناخته ای روبرو شده است  . لذا برای چاره کار ،انسان کنونی باید از بینش مصرف گرایانه حریصانه  خود فاصله گرفته وبه بینش و نگرش اسلامی و اخلاقی و امانتدارانه نزدیک شود . در این مسیر نقش فرهنگ سازی در میان مردم و مسئولین از یک سو  و حمایت های الزامی و قانونی ملی و منطقه ای و جهانی از سوی دیگر   بسیار موثر خواهد بود .

منابع و مآخذ:

1 –قرآن کریم

2- نهج البلاغه / نهج الفصاحه

3-  تفسیر المیزان  مرحوم علامه طباطبایی

4- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

5- بهکیش دکتر محمد مهدی ، اقتصاد ایرانی در بستر جهانی شدن ،نوشته یوجیرو هایامی ، نشر نی ، 1381

6- آزاد دکتر غلامرضا ، اقتصاد توسعه ( از فقر تا ثروت ملل) نشر نی ،1380

7- توکلی احمد ، ما لیه عمومی ،انتشارات سمت ، 1390

8- شریفی احمد حسین ، آیین زندگی ، نشر معارف ،1384

9- مطهری مرتضی ، فلسفه اخلاق ، انتشارات صدرا ، 1373